दरवर्षी गणेशोत्सव जवळ आल्यावर प्रदूषणाच्या नावाखाली गणेशमूर्तींचे हौदात विसर्जन करण्याचे आवाहन केले जाते. प्रदूषण नियंत्रण मंडळ व स्थानिक महानगरपालिकाही यात अग्रभागी असते, हे वेगळे सांगायला नको; पण गणेशमूर्तींच्या विसर्जनाने कोणत्याही प्रकारचे प्रदूषण होत नाही, याची इत्यंभूत माहिती पुणे येथील सामाजिक कार्यकर्ते श्री. अजय वैशंपायन हे सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवत आहेत.
त्यांनी संकलीत केलेली ही अभ्यासपूर्ण माहिती आमच्या वाचकांसाठी येथे देत आहोत. उद्या अनंत चतुदर्शी आहे. हिंदूंनो, या दिवशी श्री गणेशाची मूर्ती महानगरपालिकेने बांधलेल्या हौदात विसर्जन करणार असाल, तर पुढील गोष्टी लक्षात घ्या. काही बाबींवर विचार करा, माहिती घ्या व मगच निर्णय घ्या ! श्री. वैशंपायन यांनी पुणे शहरातील परिस्थितीचा अभ्यास करून हा लेख लिहिला आहे; मात्र त्यांतील निकष सर्वत्र लागू पडतात, हे हिंदूंनी लक्षात घ्यावे.
हिंदूंनो, याकडे लक्ष द्या !
१. गणेशमूर्ती व निर्माल्य विसर्जन यांवर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने बंदी घातलेली नाही. त्यामुळे महानगरपालिकेनेही त्यावर बंदी घातलेली नाही.
२. अनेक पर्यावरणवादी संस्था व अभियांत्रिकी क्षेत्रातील विद्यार्थी यांनी गणेशमूर्ती विसर्जनाने नदीच्या प्रदूषणात काहीही वाढ होत नाही, असा निर्वाळा प्रयोगांती दिला आहे.
३. `जिप्सम’ नावाच्या खडकातील पाण्याचा अंश बाहेर काढला की, त्याची पावडर बनते. यालाच `प्लास्टर ऑफ पॅरीस’ किंवा `कॅल्शिअम सल्फेट’ असे म्हणतात. हा पदार्थ अल्कली नाही, अँसिडीक नाही, तर तो `न्यूट्रल’ आहे व तो औषधातही वापरतात. एवढेच नव्हे, तर पाणी शुद्धीकरण प्रक्रियेतही त्याचा वापर होतो.
४. `प्लास्टर ऑफ पॅरीस’ विरघळल्यावर इतर मातीसारखीच माती बनते व ही माती ओली असतांना किंवा वाळल्यावरही त्याला परत घट्टपणा किंवा चिकटपणा प्राप्त होत नाही. त्यामुळे ते झर्यावर वगैरे बसून नदी पात्रातील झरे बुजण्याचा प्रश्नच येत नाही.
५. पुराबरोबर लाखो टन माती नदीत येते. त्यातील काही तळाला बसते, तर काही काठावर जाते. या मातीचा हिशोब आपण जरी सोडून दिला, तरी मुठा नदीत नैसर्गिकरीत्या दररोज ९० टन म्हणजेच वर्षाला ३२ हजार ८५० टन गाळ जमा होतो. पुणे शहरातील सर्व गणेशमूर्ती जरी नदीत विसर्जित केले, तरी त्याचा गाळ जेमतेम ३० टनापेक्षा जास्त होणार नाही. म्हणजेच हा गाळ नगण्य असतो.
६. मुठा नदीत खाजगी व शासकीय ठेकेदार यांनी व पुणे महानगरपालिकेने रस्ते करण्याच्या निमित्ताने नदीच्या पात्रात लाखो टन राडारोडा टाकल्याचे वेळोवेळी आपण वृत्तपत्रातून वाचले असेल व कदाचित काहींना टाकतांना बघितलेही असेल.
७. घट्ट `प्लास्टर ऑफ पॅरीस’ संथ पाण्यात विरघळायला १।। ते २ महिने लागतात; परंतु नदीत प्रवाह असल्याने चार किंवा सात-आठ दिवसांत ते विरघळते.
८. घरात पेल्यातील पाण्यात `प्लास्टर ऑफ पॅरीस’चा खडा विरघळवून कोणीही याची सत्यता पडळातून पाहू शकतो व याविषयी शास्त्रीय माहिती `गुगल केमिस्ट्री’वर पाहू शकतो.
९. पुणे महानगरपालिका आज ५० टक्केच्या वर सांडपाणी थेट नदीत सोडते व बाकीच्या पाण्यावर जुजबी प्रक्रिया करते. त्या सांडपाण्याच्या शुद्धीकरण प्रकल्पात हा रंग बाजूला काढण्याची काहीही यंत्रणा नाही.
१०. या नदीत खाजगी व शासकीय कंत्राटदार यांनी व पुणे महानगरपालिकेने रस्ते करण्याच्या निमित्ताने नदी पात्रात लाखो टन राडारोडा टाकल्याचे वेळोवेळी आपण वृत्तपत्रातून वाचले असेल व कदाचित काहींनी टाकतांना बघितलेही असेल.
११. थोडक्यात, गणेशमूर्तीच्या विसर्जनाने नदीत जाणारी माती व रंग अत्यंत नगण्य असून पर्यावरण किंवा नदी प्रदूषण यांच्या दृष्टीने त्याचा विचार करण्याचीही गरज नाही. तरीसुद्धा विसर्जन व्यवस्थेवर नागरिकांच्या करांतून जवळ-जवळ पंधरा लाख रुपये खर्च होतात व एवढा खर्च करूनही हौदांचे व्यवस्थापन हे जनतेच्या धर्मश्रद्धा दुखावणारे असते.
गणेशमूर्ती हौदात विसर्जन करणार्या नागरिकांची कारणे व त्याचा प्रतिवाद
हौदात गणेशमूर्ती विसर्जन करणार्यांचे तीन वर्ग आहेत. हौदात गणेशमूर्ती विसर्जन करणार्या नागरिकांनी तरी खालील गोष्टींचा विचार करायला हवा.
वर्ग १
नदीचे प्रदूषण होते, म्हणून हौदात विसर्जन करणारे भाविक : गणेशमूर्ती विसर्जनाने नदी प्रदूषित होत नाही व तसा पर्यावरणीय संस्थांनी पाण्याची तपासणी करून निर्वाळा दिला आहे व सुरुवातीला मी त्याची शास्त्रीय माहितीही दिली आहे. बादलीतील पाणी, विहिरी, नदी व समुद्राचे पाणी या प्रत्येक पाण्यासाठीच्या प्रदूषणाच्या संकल्पना वेगवेगळया असतात. पाण्याचे प्रमाण व विसर्जन होणार्या गोष्टीचे प्रमाण हे प्रथम बघावे लागते. बादलीत शाडू माती टाकली, तर पाणी पांढरे दिसणार, लाल माती टाकल्यास पाणी लाल दिसणार व एक थेंब तेलकट रंग टाकल्यास तो पाण्यावर तरंगणार या गोष्टी नैसर्गिक आहेत. बादलीतील पाण्यात एक चमचा कपडे धुण्याचे पावडर टाकले, तर ते पाणी ना प्यायच्या लायकीचे राहते ना चूळ भरायच्या लायकीचे राहते. ज्या गोष्टीने बादलीतील पाणी प्रदूषित होते, त्याने नदी किंवा समुद्र यांतील पाणी प्रदूषित होत नसते. नदीतील मासे विषारी पदार्थ नदीत मोठ्या प्रमाणावर मिसळून प्राणवायू शुन्य झाल्याने मरत असतात, गणेशमूर्ती विसर्जनाने नव्हे. पुण्यातील सर्व गणपती जरी हौदात विसर्जन केले, तरी मुठा नदीच्या प्रदूषणात काडीइतका फरक पडणार नाही. तेव्हा नदी प्रदूषित होईल म्हणून गणपती हौदात विसर्जन करण्याचे काही कारण नाही.
वर्ग २
नदीचे पाणी अस्वच्छ असते, म्हणून हौदात विसर्जन करणारे भाविक : नदीवर असलेल्या पहिल्या धरणापर्यंत नदीचे पाणी `ए-१’ दर्जाचे नक्की असते; मात्र त्यापुढे शहरातून नदी वाहतांना नदीचे पाणी `ए-१’ दर्जाचे रहाण्याची शाश्वती नसते. कुठल्याही नदीचे पाणी सर्व ठिकाणी पिण्यायोग्य नसते. मुठा नदी, पुणे महानगरपालिकेच्या कर्तृत्वाने प्रदूषित झालेली असली, तरी पावसाळयात ताज्या पाण्यामुळे नदीचे प्रदूषण कमी असते व विसर्जन काळात धरणातून नदीत पाणीही सोडण्यात येते. वाहते पाणी कसेही असले, तरी धार्मिक कार्यासाठी ते पवित्रच असते आणि विसर्जन काळात धरणातूनही नदीत ताज्या पाण्याचा पुरवठा केला जातो. तेव्हा पाणी प्रदूषित असते म्हणून हौदात विसर्जन करतो, हे सांगणे योग्य ठरत नाही.
वर्ग ३
लोकांची सोय व्हावी, म्हणून हौदात विसर्जन करणारे भाविक : `गणेशमूर्ती विसर्जनामुळे नदीचे प्रदूषण होते म्हणून नव्हे, तर लोकांची सोय व्हावी म्हणून आम्ही हौद बांधतो’, अशी भूमिका पुणे महानगरपालिकेने सध्या स्विकारली आहे. दुर्दैवाने कित्येक लोकही नदी लांब पडते म्हणून हौदात विसर्जन करतात. मुंबईत मात्र लोक ४-५ किलोमीटर अंतरावरून चौपाटीवर विसर्जनासाठी येत येतात. सोय म्हणून हौद स्वीकारणार्यांनी हौदातील गणेशमूर्तींचे पालिका पुढे काय करते याची प्रत्यक्ष माहिती घेतली आहे का ?, हा खरा प्रश्न आहे. `सोय म्हणून हौदात विसर्जन करणे’, ही आपली धार्मिक जबाबदारी टाळण्याचा व आळशीपणाचा प्रकार आहे. जी व्यक्ती गणेशोत्सवावर हजार, दीड हजार खर्च करते, त्याच्याजवळ रिक्क्षा करून नदीवर येण्यासाठी पन्नास-शंभर रुपये नसतात का ? नदीवर आल्यावर स्वत: विसर्जन करण्यासारखी परिस्थिती नसेल, तर विसर्जन करणार्या मुलांना किंवा होडीवाल्याला द्यावयास पाच-दहा रुपये नसतात का ? याचा विचार ज्याने त्याने स्वत:शी करणे गरजेचे आहे.
धर्म न मानणार्यांकडून धर्मश्रद्धेचा सोयीचा अर्थ !
स्वत:च्या हौद व्यवस्थापनाची भलावण करण्यासाठी पुणे मनपा व काही अधार्मिक मंडळींनी असे तत्त्वज्ञान मांडले आहे की, “गणपतीत प्राण घातलेला असतो व विसर्जन करावयाच्या अगोदर तो काढलेला असतो, त्यामुळे ती मातीच असते. त्यामुळे त्याचे काहीही केले तरी चालते.” बघा! धर्म न मानणारी, मंत्र-तंत्र, जादुटोणा न मानणारी माणसे स्वत:च्या कुकर्मावर पांघरूण घालण्यासाठी प्राण घालणे व काढणे, हे चेटूक मात्र मानतात. शासकीय कार्यालयात ज्या थोर पुरुषांची छायाचित्रे व पुतळे असतात. देवतांच्या प्रतिमा लावलेल्या असतात, तसेच लोकांच्या घरी आपल्या वाडवडिलांचे छायाचित्र लावलेले असते, त्या सर्वांची प्राणप्रतिष्ठा केलेली असते का ? व केवळ प्राणप्रतिष्ठा केली नाही म्हणून येताजाता छायाचित्रांना पायाखाली तुडवतो का ? याचा विचार केला पाहिजे. वृत्तपत्रात आलेल्या देवांच्या चित्रांना सुद्धा आपण पाय लावत नाही.
आपली श्रद्धा कोणाच्याही पायदळी तडवू नका !
गणेशमूर्ती नदीत विसर्जन करणारे व हौदात विसर्जन करणारे या दोघांमध्ये एक धागा मात्र समान असतो, तो म्हणजे सगुण-साकार परमेश्वराच्या भक्तीचा. परमेश्वराची सगुण भक्ती शांत, दास्य, वीर, प्रेम, सख्य इ. भावाने करावी, असे पुराणात व संतांनीही सांगितले आहे. सगुणभक्ती ही सर्वश्रेष्ठ आहे, असाही निर्वाळा दिला आहे. आपण ज्या मूर्तीची उपासना करतो, तिला प्राणापेक्षा जास्त सांभाळून, सर्वस्व समर्पण करावे असे आहे; परंतु आपली श्रद्धा समजून-उमजून, जाणून-बुजून दुसर्यांच्या पायदळी तुडवण्यास द्यावी, असे कोठे काही लिहिले नाही.
| मित्रांना पाठवा | छापील प्रत
निगडीत वृत्त : श्री गणपति विशेष
